Vdiq shkrimtari i shquar Vath Koreshi

[Poseidoni]

Dje me dt. 5 shkurt, ora 5. 30 te mengjesit vdiq ne Rome shkrimtari Vath Koreshi, nje nga personalitetet me te njohura te kultures dhe te letersise shqipe. Vath Koreshi eshte lindur me 7 maj 1936 ne Lushnje nga nje familje me tradita, e dalluar ne krejt zonen. Studimet e para i kreu ne qytetin e lindjes, kurse me vone u diplomua ne studimet universitare per Gjeologji. Per shume vjet punoi si gjeolog ne zonat e veriut te Shqiperise. Nderkohe nisi te shkruante ne shtypin periodik, duke terhequr vemendjen per sensin realist te vezhgimeve te tij, per motivet jetesore. Kesaj periudhe i takon hullia e tregimeve te shkurtera, te permbledhura ne vellimin e pare "Kur zune shirat e vjeshtes" (1964). Me kete liber u afirmua si talent origjinal, duke trajtuar temen jetesore; shume prej tregimeve qe shkroi pasqyrojne pervojen e tij te udhetimeve neper Shqiperi. Ai filloi te botoje librat e tij, si "Dy te shtunat e Suzanes" (1972) "Mali mbi kenete" (1977) "Rekuiem per nje grua" (1995) "Dasma e Sakos" - novele (1980) "Haxhiu i Frakulles" - novele (1980) "Rruge te bardha" - film (1974) "Gjeneral gramafoni" - film (1987) "Balada e Kurbinit" (1987) "Nje grua me te verdha ne pyllin e Budes" (2004)"Pelegrinet e Samarkandes" (2005), "Cafka"-roman (2006).

Per shume vjet vath Koreshi ka punuar si redaktor i krijimeve letrare ne gazeten Zeri i Rinise dhe Drita. Pastaj ka punuar drejtor i Drejtorise se Artit ne Ministrine e Kultures. Dhe ne periudhen qershor-dhjetor 1991 ka qene minister i Kultures. Ne vitin 2001-2005 ka qene deputet ne parlamentin shqiptar. Eshte autori i shume skenareve qe jane realizuar filma, duke krijuar kesisoj nje shkolle te veten ne fushen shqiptare te skenarit. Skenaret e tij me te suksesshem jane: "Gjeneral Gramafoni" dhe "Dasma e Sakos". Ka fituar shume cmime kombetare, kryesisht ne fushen e skenarit brenda dhe jashte vendit. Krijimtaria e tij letrare mund te klasifikohet ne dy rrafshe. Ne ate te tregimit te shkuyrter dhe te romanit. Mund te thuhet se, romanet e tij "Ulku dhe Uilli" si dhe "Nje grua me te verdha ne pyllin e Budes" shenojne nje kapercim cilesor dhe mund te konsiderohen nder arritjet me te shquara artistike ne letersine shqipe te ketyre 15 viteve te fundit.

[Poseidoni]

SHKRIMTARI QE SFIDOI PERENDITE



Dielli i tre shkurtit qelloi kaq pikellimtar, kaq i hidhur, kaq deshperues. Telefoni shkarkon gjithe baterine. Dhjetera telefonata per njeri-tjetrin. Shperndajme dhimbjen sikur te qe hir pervelues, eshte e paperballueshme po ta mbash te gjithen per vete. Jemi turbulluar nga ankthi, nga nje trishtim e nga nje dhimbje qe te ngurteson, te duket sikur je jashte botes, e perzene pergjithmone, sikur me keto momente ke humbur te drejten per te qene ne jete. Ndersa eshte krejt e kunderta. Ketu fillon nje tjeter jete, me ligjesi te reja, me permasa te pamatshme, eshte perjetesia, te cilen e ka privilegj njeriu i mire.

Shuhet shkrimtari dhe miku i mire Vath Koreshi. Numri i celularit do rrije qetesisht ne rubriken telefonike. Nje vend do jete bosh ne tavolinen ku pihen kafe mes miqsh. Nje rrefim tjeter te bukur nuk do ta degjoj nga goja e njeriut te rralle, mikut te dashur, shkrimtarit Vath Koreshi. Do rend pas librave ne radhet e raftit, do endem mos kap shpirtin e Tij te mbetur pezull gjekundi dhe do gjej grimca per t(u cmallur. Ashtu si dine shkrimtaret te lene testamentin e vet. Fjale per fjale. Shkronje me shkronje. Shpirt me shpirt. Dhe kjo vdekje do jete nga ato te rrallat qe me shume lene pas sesa marrin me vete.

Do celin sythat, do vije pranvera, do ikin ditet dhe stinet. Ujerat do rrjedhin dhe shirat do t(ia lajne here pas here faqen ketij vendi. Por a do ta kuptojne dot dhe a do kete ndonje kod qe te percjelle dhimbjen kur fiket shkrimtari. Shkrimtari, ai qe gjithe jeten ndezi dritat e shpreses dhe te gezimit, ai qe ftilloi shpirtin duke ua dhuruar lexuesve mes dhjetera e dhjetera faqe librash, tani prehet pa i ngacmuar me tej endrrat.

Prej kohesh kam dashur te shkruaj dicka per njeriun e mire qe e kemi mes nesh, tek une, tek ti, tek tjetri, qe jeton e jeton vetem si i mire, jo nje permbledhje, jo nje test teatral, jo nje histori, sepse miresia e shtyn vdekjen ne kufij te larget. Njeriu i mire e ben te bukur vet vdekjen. Pikerisht, dje, nje muaj me pare, nje stine me pare, nje vit me pare, edhe sot, edhe te nesermen qe nuk ka mberritur, ne zhurmen e turmes se ngjeshur, degjoj nje ze sikur te vije nga ana tjeter e qytetit. E duke u kthyer mbrapsht me nxitim degjova nje tjeter ze qe perzjehej me grunjerat myzeqare, me jeshilen dhe muzgun e ngjyrosur te Lushnjes. Eshte zeri i mikut dhe shkrimtarit qe nuk ka mberritur ende. Qe vjen rrotull e te mban pezull dhembshurine. Eshte ajo cka nuk mund te vdese kurre. Eshte feshferima e librit kur hapet me pasionin e madh te shkrimtarit.

Prej nje cerek shekulli me pare ne heshtjen e pafund te nje sheshi te Lushnjes, kur piqeshim e grindeshim per letersine e tij aq ndjellese dhe aq te parfumosur me figura e fabula, me vjen ende ne vesh ndjesia e fjales dhe keshilles se mikut te rralle e te mire. Nga ana tjeter e nje rruge te gjate, te drejte dhe te shkrete, me rishfaqet fluturimthi si nga lart vegimi i tij. Dhe me vjen keshtu ta pershkruaj ndjesine e dhimbjes per driten e fikur te nje shkrimtari te vecante si ai, sikur ajo te ishte ne degjim, ne castin kur do mblidhej ne vetvete, kur ndihej te mberrinte.

Nga cfare? Nga c'vend? Nga c'perendi? Nga nje diell me shume, nga nje puhize e fresket, nga nje akord delikat i heshtur ne te cilin gjithe tingujt te bashkohen e te zhyten se bashku. Ai tani do jete duke shetitur si veren e shkuar mbi nje barke me vela ankoruar ne nje gji te vogel per te mberritur ne breg me nje gomone. Nje dite pa mjegull, e ngrohte e me fllad te lehte e ka rrethuar. E po mberrin ne kembe drejt nje cep bregu afer duke iu ngjitur nje kodrine. Ne jemi ketu per ta jetuar mosikjen e tij. Nga thellesia e zemres, te m(i fale dy pika lote miku im. Nuk jane shume, por nuk jam vetem ne hidherimin tim. Kur fiken te gjitha dritat, shkrimtari ndez nje qiri me krijimtarine e tij. Dhe Vath Koreshi me vepren e tij i sfidoi perendite sepse mbetet mes nesh. Dhimbja jone, respekti yne, dashuria jone, meraku yne, te gjitha jane bashkuar e nuk e lene te shkoje ne erresire. E mbajne duke i leshuar drite te arte.

[Poseidoni]

Shkrimtari i njohur Vath Koreshi është ndarë mëngjesin e ditës së djeshme nga jeta në moshën 70-vjeçare, në një spital të Italisë. Prej disa kohësh, Koreshi vuante nga shqetësime kardiake. Vath Koreshi u lind në vitin 1936 në Lushnjë. Studioi gjuhë dhe letërsi shqipe në Universitetin e Tiranës, më 1964. Eshtë autor i disa romaneve, novelave e vëllimeve me tregime si “Dy të shtunat e Suzanës”, “Mali mbi kënetë”, “Requiem për një grua”, “Haxhiu i Frakullës”, “Dasma e Sakos”, “Konomea”, “Një grua me të verdha në pyjet e Budës”, “Rrugë për larg”. Ai gjithashtu është skenarist i së paku 20 filmave si “Gjeneral gramafoni”, “Liri a vdekje”, “Balada e Kurbinit”, “Syri Magjik”, “Dasma e Sakos”, “Besa e kuqe”, “Rrugë të bardha” etj. Pas viteve ’90, Vath Koreshi i hyri edhe rrugës së politikës. Në periudhën e pashpresë të tranzicionit, Vath Koreshi i solli letërsisë shqiptare një roman mbi luftën mes mëkatit dhe mirësisë, mbështetur në jetën shqiptare. Romani i tij, “Ulku dhe Uilli”, i cilësuar si një nga më të mirët e tij, është krahasuar nga kritika me vepra të mëdha të Ismail Kadaresë si “Ura me tri harqe”, “Prilli i thyer”, “Dosja H”. Ndonëse në pak më shumë se 100 faqe, autori përmbledh me mjeshtëri dhe gjetje gjuhësore konfliktin e fshehtë mes moralit fetar dhe mëkatit njerëzor, gjurmon mbi dëshirën e njeriut për të kërkuar diçka, përshkruan dramën dhe ndjenjën e njeriut të braktisur, të harruar, numëron sfidat e jetës, ndriçon fatalitetin në jetën e njeriut dhe paralajmëron ringjalljen shpirtërore. Koreshi është një njohës brilant i gjuhës shqipe, një përparësi e madhe në krahasim me shumë autorë shqiptarë. Lehtësia e durueshme, me të cilën ai si një magjistar kalon nga dialekti në dialekt dhe shkrirja e tyre e natyrshme është dëshmi për madhështinë e shprehjes dhe ndeshjen e dy botëve të ndryshme: Ulku, egërsia përballë Uillit, dritës, amëshimit”. Koreshi gjatë jetës së tij ka qenë deputet, ministër kulture, e krahas letërsisë është marrë shumë edhe me skenare filmash. Një nga ideatorët dhe nismëtarët e krijimit të shkollës së filmit "Marubi", Koreshi ka qenë president nderi dhe pedagog i kësaj shkolle gjatë viteve të fundit. Vepra e tij, një nga më të arrirat e botës shqiptare, do të mbetet gjithnjë si pikë referimi për brezat, një vepër ku gjen finesën, shpirtin, vërtetësinë dhe idetë origjinale. Akoma në gjendje të shkruante dhe krijonte, Koreshi la ende të pambaruar dorëshkrimin për film dokumentar për Festivalin Folklorik 2004.

Vath Koreshi, krijimtaria

Kur zunë shirat e vjeshtës (1964)

Dy të shtunat e Suzanës (1972)

Mali mbi kënetë (1977)

Rekuiem për një grua (1995)

Dasma e Sakos - novelë (1980)

Haxhiu i Frakullës - novelë (1980)

Ulku dhe Uilli

Filmografia

“Syri Magjik” (2004)

“Porta Eva” (1999)

“Dasma e Sakos” (1998)

“Balada e Kurbinit” (1990)

“Botë e padukshme” (1987)

“Nata e parë e lirisë” (1984)

“Besa e kuqe” (1982)

“Në kufi të dy legjendave” (1981)

“Plaku dhe hasmi” (1981)

“Liri a vdekje” (1979)

“Gjeneral gramafoni” (1978)

“Nga mesi i errësirës” (1978)

“Rrugë të bardha” (1974)

Vlerësime

Ilir Bezhani, dramaturg

Vathi ka qenë një shkrimtar realist, tepër interesant. Sidomos ka qenë një tregimtar dhe novelist shumë i mirë. Për mua dy novela të tij janë të shkëlqyera, janë në nivele të letërsisë bashkëkohore, "Haxhiu i Frakullës" dhe "Dasma e Sakos" dy novela të shkëlqyera, shumë të bukura me një cilësi, art me finesë si tregimtar dhe narrator ka qenë shumë i rrjedhshëm, me një psikologji që ishte shumë pranë popullit, me një gjuhë tepër të thjeshtë të figurave. Unë kam qenë me të në Paris bashkë me shkrimtarë të tjerë shqiptarë. Ai ka qenë njeri shumë i përgatitur dhe në revista që jepte me gazetarë çdo gjë e tij ishte e përcaktuar, kishte një bazament kulture dhe ishte një njohës shumë i mirë i kulturës evropiane në përgjithësi. Ai ishte thirrur si një ndër 13 shkrimtarët më të mirë të Shqipërisë nga vetë qeveria franceze. Ishte i përkthyer në frëngjisht. Vathi ishte dhe një njeri shumë njerëzor, shumë komunikativ me të tjerët. Me shokët, me miqtë, ishte shumë tolerant, shumë i veçantë. Kishte një humor shumë të hollë, shumë i ngrohtë në marrëdhënie. Bisedat e tij intime për letërsinë e botën që na rrethon, nuk të krijonte idenë e asaj që po flas me një njeri që nuk është i rangut tim. Përkundrazi e ulte vetveten në rangun tënd, vetëm e vetëm që të ishte komunikues dhe nuk krijonte komplekse në biseda, kishte sinqeritet dhe vazhdimësi në bisedë. Të dëgjonte me shumë vëmendje dhe ishte shumë i thjeshtë si natyrë. Ka shkruar me dhjetëra skenarë. Unë kam simpati të madhe për të në të gjitha pikëpamjet. Nuk ishte ekstremist, ishte shumë i ekuilibruar si natyrë, me një sens të vërtetë njerëzor, shumë i saktë në vërejtje dhe sugjerime. Nuk thoshte kurrë se po bëj vërejtje, por thoshte të sugjeroj diçka dhe në atë sugjerim kishte një sens dhe substanca shumë të fuqishme të mendimit të tij.

Kujtim Çashku, regjisor

Humbje e një miku. E ndiej që Vathi është një bashkudhëtar në vazhdim, jo thjesht i imi. Është bashkudhëtar i kinematografisë. Vetëm për një moment të mendojmë se ç'vend zë Vath Koreshi në kinematografinë shqiptare, sesa i rëndësishëm është për gjithë historinë e kinematografisë shqiptare, por sesa i rëndësishëm është për atë që ne e quajmë traditë, që do t'i shërbejë gjeneratave të reja. Përveç se ka qenë një nga iniciatorët e shkollës "Marubi", ai ka qenë një nga miqtë dhe kolegët e mi më të mirë. Bashkë kemi realizuar filma si "Balada e Kurbinit", "Lotët e Kosovës" dhe "Syri magjik".

Xhevahir Spahiu, poet

Ne na ikën një mik. Kemi 40 vjet që njihemi me Vathin dhe një brez i tërë krijuesish, duke qenë në "Zërin e Rinisë", ka hapur udhën e shumë të rinjve të talentuar. Këtë ndjenjë mirënjohjeje e ndiejnë dhe shprehin njerëzit. Ka qenë një udhëheqës dhe ndihmës i fuqishëm i talenteve të reja, që i kanë ardhur letërsisë shqipe 40-50 vitet e fundit. Me këtë diçka i shtohet personalitetit të tij, por ai vetë është personalitet i kulturës shqiptare. Proza romaneske dhe tregimtare e Vath Koreshit shkëlqen; është në radhë të parë letërsi moderne shqiptare, që veçanërisht në 20 vitet e fundit ka një ngritje të madhe. Ai e ka pasuruar romanin shqiptar me personazhe e teknika të reja bashkëkohore. Vathi zë një vend nderi në fushën e romanit, po ashtu si skenarist i disa prej filmave më të bukur shqiptarë. Kjo është vërtet një humbje e madhe, e ndjeshme për letërsinë shqipe. Ne humbëm një mik, por letërsia humbi më shumë. Ai kishte ende energji krijuese. Vathi la pas krijimet e veta. Vepra e tij zë vend në fondin e artë të kulturës shqiptare. Pikërisht, kjo vepër që iu përcillet brezave dhe emri i tij i mirë si njeri, janë ngushëllim për ata që e kanë dashur dhe ne që jemi miqtë e tij prej shumë vitesh.

[Poseidoni]

Lamtumirë, mik i shtrenjtë!



Ora kishte kaluar pak nga dhjetë e paradites, kur në një nga kafenetë e Tiranës hyri shkrimtari dhe gazetari Bashkim Hoxha. E takova duke i uruar datëlindjen, të cilën e kishte pasur një ditë më parë, më 2 shkurt. “Faleminderit! – më tha. Ishte disi i përhumbur. “Sapo mora një lajm të keq! Ka vdekur Vath Koreshi!”
Ndjeva se diçka u thye brenda meje. Në atë çast më erdhi në mend telefonata e tij pasditen e 2 janarit. Ishte një telefonatë e thjeshtë, duke më falënderuar për mesazhin që i dërgova me rastin e festës së Vitit të Ri, më uroi suksese për vitin që sapo kishte hyrë. Më tha se kishte qenë i sëmurë. Në fund u ndamë me premtimin për t’u takuar së shpejti. Më pas mora vesh se gjendja e tij nuk ishte fort e mirë. Mendova se sapo të ngrohej koha, do ta merrja në telefon dhe do të takoheshim. Tashmë, vetëm prisja që të kthehej... Nuk kam menduar kurrë se Vath Koreshi do të shuhej kaq shpejt!...

* * *
Me emrin e Vath Koreshit jam takuar që herët, në fëmijërinë time. Nga të parat gjëra që kam lexuar nga krijimtaria e tij ka qenë pikërisht skenari letrar i filmit “Gjeneral gramafoni”, botuar në fund të viteve ’70, në një nga revistat e kohës. Më pas, në përzgjedhjen që një njeri bën ndaj veprave letrare që ai preferon, tek unë një vend të veçantë zë “Balada e Kurbinit”, roman, i cili më pas u ekranizua edhe si film i Kinostudios “Shqipëria e re”. Veçmas, pas vitit 1998, me të jemi takuar disa herë. Në pozicionin e gazetarit kam mësuar shumë prej Vath Koreshit, nga jeta, puna dhe krijimtaria, për të cilën nuk kam përse ta fsheh admirimin.
Krijimtaria e Vath Koreshit është shumë e begatë, po të kemi parasysh tregimet, novelat, romanet, skenarët e filmave dhe dramat, të cilat ai i ka përshirë në krijimtarinë e tij, e cila është e pranishme në botimet shqiptare që prej dyzet vjetësh. Ajo që spikat në krijimtarinë e Vath Koreshit, është arti me të cilin ai përdor fjalën.
Vath Koreshi është padyshim një nga prozatorët më të mirë shqiptarë, krijimtaria e të cilit shënon një kulm në prozë, veçanërisht pesëmbëdhjetë vitet e fundit, si në aspektin cilësor, ashtu edhe në atë sasior. Proza e tij është një prozë moderne. Ajo shquhet për thjeshtësinë dhe realizmin me të cilin përshkruhen veprat e tij. Është e vështirë të thuash se cila nga veprat e tij është më e bukur se tjetra. Kudo, në secilën vepër, në çdo faqe, gjen dramën e njeriut, dramën e gjithkujt prej nesh, gjen një thellësi mendimi dhe një përpunim fraze të admirueshme, gjen personazhe të skalitura, të cilët vazhdimisht të mbeten në mendje. Mjaftojnë vetëm këto veçori, të cilat çdo shkrimtar në botë do të kishte dëshirë që t’i kishte brenda vetes gjatë punës së tij, që të na japin ne të drejtën që të mburremi me Vath Koreshin si një shkrimtar modern, të cilin do ta kishte nder çdo familje e letërsisë botërore që ta përvetësonte në gjirin e saj. Mjafton vetëm kaq, për ta quajtur Vath Koreshin shkrimtar universal, një shkrimtar i përmasave të mëdha.
Ai që nuk ka pasur fatin dhe rastin për të lexuar një nga veprat e Vath Koreshit, mjafton të kujtojë filmat e realizuar mbi skenarët e shkruara prej tij, si: “Rrugë të bardha”, “Gjeneral gramafoni”, “Liri a vdekje”, “Balada e Kurbinit”, “Dasma e Sakos”, “Porta Eva”, etj., për të vlerësuar kontributin që ai ka dhënë në kinematografinë shqiptare. Mjafton të kujtosh një galeri personazhesh, që sot vlerësohen si ndër më të arriturit në filmat shqiptarë, batutat e të cilëve prej kohësh i kemi mësuar përmendësh, duke i bërë pjesë të jetës. Skenarët e Vath Koreshit, ashtu si edhe pjesa tjetër e krijimtarisë së tij në prozë, shquhen për karaktere të spikatura, si në rolet kryesore, ashtu edhe në rolet e tjera. Madje, duhet pranuar se skalitja e përsosur e personazheve të dorës së dytë apo të tretë, ka sjellë para nesh vepra harmonike dhe të suksesshme. Mjafton të kujtosh rolet e Sandër Prosit, Kadri Roshit dhe Sulejman Pitarkës në filmin “Gjeneral gramafoni”, të Reshat Arbanës, Kadri Roshit, Sotiraq Bratkos, Adem Gjyzelit, etj., te “Liri a vdekje”, Ndrek Lucës, Timo Fllokos, Matilda Makoçit, Ahmet Pashës, etj., te “Balada e Kurbinit”, të Tinka Kurtit, Elvira Diamantit, Xhevdet Ferrit, Ndriçim Xhepës te “Dasma e Sakos”, Albert Vërrisë, Jani Rizës, etj., tek “Agimet e stinës së madhe”, e plot e plotë të tjerë.
E gjithë krijimtaria e Vath Koreshit, këtij shkrimtari modern, do të mbetet tashmë një model për të gjithë ata që do të vijnë më pas. Më shumë se kurdoherë, krijimtaria e tij duhet të fillojë të studiohet, për t’i dhënë Vath Koreshit rolin që i takon në letërsinë shqipe dhe vendin që ai realisht meriton.

* * *
Ishte shkurti i vitit 1999. Në atë kohë punoja si gazetar në Departamentin e Kulturës në Televizionin Shqiptar. Tek po pinim kafe në një nga lokalet që ndodheshin pas Piramidës, i tregova skicë-idenë në lidhje me një emision dokumentar, të cilin kisha dëshirë ta realizoja kushtuar jetës dhe krijimtarisë së tij. Vathi, si e lexoi, e la mbi tavolinë dhe duke buzëqeshur foli me zërin e tij të qetë: “E shtyjmë për më vonë! Kam ende shumë për të realizuar!”