Herman Hesse

[Saawariya]

Jeta dhe Veprat

HERMANN HESSE është njëri nga shkrimtarët më të shquar gjermanë të shekullit të njëzet. Lindi më 2 korrik 1877 në një qytet pranë Württembergut dhe vdiq në Lugano të Zvicrës më 9 gusht 1962. Ishte djali i një pastori (prifti) dhe nipi i një misionari kalvinist. Ky ambient familjar ndikoi në formimin e personalitetit të tij.U dërgua të studionte për teologji, por mësimet fetare i braktisi shpejt! Punoi si mekanik dhe librar në Tübingen. Në botëkuptimin e tij moral e filozofik ishte natyralist, mistik, buddhist, aktivist faustian, por gjithmonë intimërisht fetar.

Lufta e Parë Botërore i shkaktoi një krizë të rëndë shpirtërore. Doli haptas publikisht kundër dallgës së barbarive që përshkoi Evropën dhe madje arriti ta ndiente veten fajtor për të këqiat e kohës. Edhe më vonë, nga vetë formimi i tij shpirtëror, ishte që në fillim kundër nazizmit. Hermann Hesse është poet e prozator me prodhimtari me vlera artistike të larta e sasi të jashtëzakonshme. Librat e tij me romane, poezi shkrime kritike politike, kulturore dhe letrare, mesatarisht arrinë në 80 milion ekzemplarë në të gjithë botën, duke e bërë kështu njërin nga shkrimtarët evropianë më të lexuar të shekullit të njëzetë.
Më 1921 u bë qytetar zviceran dhe 1946 iu dha çmimi Nobel në letërsi. Romani i tij i parë ishte "Hermann Lauscher" (1901) por ai që e bëri të shquhej ishte romani "Peter Camenzind" (1904) më vonë mjaft i admiruar u bë romani "Unterm Rad" (Nën rrotë) 1906 tek i cili, me thekse tragjike e patetike paraqitet kriza e një adoleshenti të vënë nën një disiplinë antinjerëzore të shkollës prusiane. Vazhdojnë pastaj libra të tjerë me novela e tregime: "Diesseits" (Këtej, nga kjo anë, 1907) "Nachbarn" (Fqinjë, 1908) "Umwege" (Rrugë e gjatë, 1912) etj. Shënime udhëtimesh në Indi - Aus Indien (1913). Gjatë Luftës së Parë Botërore, nxorri tregimin "Schön ist die Jugend"
(Rinia është e bukur, 1916). Por katastrofa e luftës në Evropë solli tek ai një përmbysje të thellë e bashkë me të dhe një pjekuri të motiveve personale. Frut i këtyre ishte libri "Damian, die Geschichte von Emil Sinclairs Jugend" (Demiani, historia e rinisë së Emil Sinclair-it, 1919). Kjo është një vepër e rëndësishme, sepse është ndër të para në Evropë që ve në dukje ndikimin e psikanalizës. Te Demiani paraqiten të rinjtë e universiteteve gjermane, jeta e të cilëve shkatërrohet nga presioni i luftës.
Perla të vogla të vërteta të artit tregimtar janë "Kurgast" (Miku i kurimit) dhe "Bilderbuch" (Libri i portreteve) të dy, më 1925. Shumë i rëndësishëm është veçanërisht romani "Stepenwolf" (Ujku i stepës, 1927) ku, siç thoshte, tregoi: "Ferrin e brendësisë së vet". Kriza shpirtërore dhe forma e jetës së njeriut modern është tema e "Ujkut të stepës", të kësaj autobiografie që ndonëse e varfër në veprime është e pasur në mendime, ku lexuesit të vëmendshëm i tregon "kaosin e botës së tij shpirtërore". Origjina e kësaj krize identiteti është urrejtja ndaj një shoqërie që shkon verbërisht nga një luftë botërore
në tjetrën, neveria ndaj një kulture servile dhe frika ndaj një jete
të brendshme "të përciptë e të normuar". Ndër veprat e tjera mund të përmendim "Narzic und Goldmund" (Lulet Narcis dhe gojëartë) e veçanërisht "Das Glasperlenspiel" (Loja e perlave të qelqta, 1943) që përbën "shumatoren" e të gjitha shqetësimeve, studimeve dhe anktheve fetare të shkrimtarit të shquar.
Përveç shkrimeve në prozë, Hermann Hesse shquhet si poet me më shumë se 680 poezi të përmbledhura në 12 vëllime. Poezitë e tij dallohen për ndjesi të hollë e përsosmëri të vargut. Temat e tyre janë ato të anëve më delikate e më të rëndësishme të shoqërisë njerëzore, si vëllavrasja (Kënga e vdekjes së Abelit), trishtimi, vetmia etj.Vëllimet e tij me poezi janë: "Romantische Lieder" (Këngë romantike, 1898), "Gedichte" (Poezi, 1902), "Unterwegs" (Në rrugë, 1911), "Musik des Einsamen" (Muzika e vetmitarit, 1915), "Ausgewehlten Gedichte" (Poezi të zgjedhura, 1921), "Krisis" (Krizë, 1928), "Trost der Nacht"
(Ngushëllimi i natës, 1929), "Vom Baum des Lebens" (Nga pema e jetës, 1933), "Neue Gedichte" (Poezi të reja, 1937), "Der Blütenzweig" (Dega e lulëzuar, 1945), "Die späten Gedichte" (Poezitë e vona, 1963). Pavarësisht nga titujt e vëllimeve dhe temat e shumta të poezive të tij, ato, përmbledhtas, mund të quhen autobiografi lirike e poetit.

[Saawariya]

Pas ëndrrës për gjeneral

Kur dikush ndien nevojën të ballafaqohet me jetën e vet, nuk kanë rëndësi madhësia e përmasat e bëmave të tij, por fakti nëse dhe sa natyra e tij, ajo që i është dhënë, shprehet po aq çiltër e aq lirshëm, sa ia lejon çapi i jetës dhe i veprimtarisë së vet. Ngasje të panumërta jo vetëm rrahin, por madje arrijnë të na mënjanojnë pandërprerë nga kjo udhë. Më e fuqishmja ndër to, është ajo që na bën të besojmë se mund të jemi dikush tjetër, krejt i ndryshëm nga ai që jemi në të vërtetë, dhe nisim të imitojmë kallëpe e të rendim pas idealesh që as lipsen synuar, as lipset mbërritur. Ndaj tundimi është veçmas i fortë te njerëzit me të dhëna mbi mesataren, pasi te këta njerëz ai mbart shumë më tepër rreziqe, nga sa mbart një egoizëm i thjeshtë me pasoja të papërfillshme. Kjo ndodh sepse te njeriu me aftësira, ky tundim shfaqet i veshur me petkat e moralit e të fisnikërisë shpirtërore.

2.
Në një çast të jetës, çdo djalth ka ëndërruar të ngasë një pajton a një lokomotivë, të bëhet pushkatar a gjeneral, e më pas të bëhet një Goethe a një Don Zhuan. Përveçse prirje natyrore, pjesa përbërëse e zhvillimit normal të njeriut, kjo është dhe një mjet për t’u vetëlëvruar; shtysa përfytyruese ngulmojnë si të thuash verbtazi të prekin në mundësitë e së ardhmes, por jeta nuk i përmbush këto dëshira dhe idealet e fëmijërisë shuhen vetiu. Megjithatë, vazhdohet të përçapet për të bërë gjëra, për të cilat nuk jemi prerë e rropatemi t’i imponojmë natyrës sonë të mirëfilltë kërkesa, që ushtrojnë dhunë mbi të. Kësisoj ne veprojmë të gjithë, por ndërkaq, në çaste të një kthjelltësie të brendshme, ndiejmë përherë e më tepër se nuk ka shteg e udhë të na nxjerrë jashtë vetes sonë drejt diçkaje tjetër, se jetën neve na duhet ta përshkruajmë me aftësitë e mangësitë tona të ndryshme e të veçanta për secilin nga ne. Në këto rrethana, qëllon të bëjmë ndonjë përparim, t’ia dalim mbanë diçkaje, për të cilën kemi qenë të pazotë më parë. Kësohere, për një hop e pa ngurruar, ne miratojmë vetveten dhe jemi të kënaqur me të. Sigurisht, kjo kënaqësi është tepër e brishtë për të mbajtur gjatë, sido që më pas pjesa e qenies sonë kërkon ta ndiejë që rritet, piqet e përsoset. Vetëm me këtë kusht mund të jemi në harmoni me botën. Nëse dikujt i ka rastisur ta përjetojë këtë gjendje dhe herë tjetër, përvoja që do të përfitojë do të jetë edhe më e thellë.

3.
Duke u kthyer sërish te misioni, që i besohet çdo individi e që është i ndryshëm nga njëri te tjetri, dua të theksoj se, kur flas për këtë mision, nuk e kam fjalën për atë çka fillestarët në art, qofshin të rinj a të moshuar, e quajnë mbrojtje dhe pohim të individualitetit e të origjinalitetit të tyre. Kuptohet vetiu se, kur një artist e bën artin profesion e kusht të ekzistencës së vet, atij i lipset të nisë e të përvetësojë gjithçka mund të të mësohet nga zanati. Ai nuk duhet të pandehë se, duke mënjanuar të nxënët, do të arrijë të ruajë origjinalitetin e personalitetin e tij të vyer. Artisti, që gjatë ushtrimit të artit i përvidhet domosdoshmërisë për të mësuar e shpesh për të punuar rëndë, do të mbajë në jetë të njëjtin qëndrim: ai do të jetë i mangët ndaj miqve, bashkësisë qytetare ku jeton e fëmijëve të vet. Origjinaliteti i tij “i pacënuar” do ta nxjerrë mënjanë fillikat, duke e lënë kësisoj të bjerret, pa mundur të jetë i dobishëm për kurrkënd. Shembujt e kësaj natyre nuk mungojnë. Shtrëngimi i vetes për të nxënë çka mund të nxëhet, është detyrë parësore si për botën e artit, ashtu dhe për jetën e përditshme. Kështu, fëmijës i mësohet si të hajë, si të mbahet pastër, më vonë të lexojë e të shkruajë. Studimi i gjithçkaje me vlerë për t’u nxënë, nuk e pengon lulëzimin e individualitetit, përkundër, e nxit dhe e pasuron atë. Një valë e lehtë turpi po më përqeth teksa po shkruaj, të zezë mbi të bardhë, gjëra kaq të qarta. Por ne kemi rënë aq poshtë, sa me gjasë kurrkujt nuk i ka mbetur instikt të veprojë përkitas me ligjet e natyrës. Këtë instikt e ka zëvendësuar kulti primitiv i të qenit i jashtëzakonshëm dhe qesharak.

4.
Ti e di mirë se në art unë nuk jam aspak armik i risive. Por në lëmin moral, pra kur është fjala për sjelljen e njeriut ndaj detyrave që i takojnë, modat e rinisë më duken të dyshimta. Një mosbesim i paanë më përmbyt, teksa dëgjoj njerëz, të cilët natyra i ka pakisur arsye, të flasin për morale të reja, etika të reja, sikundër të flitej për moda e stile në fushën e arteve. Në botën e sotme njeriut i kërkohet dhe diçka tjetër. Kjo kërkesë përhapet nga parti politike, shtete a profesorë të moralit universal. Sipas saj, njeriut i lipset të heq dorë njëherë e mirë nga vetvetja dhe ideja se përmes saj mund të shprehet diçka vetjake e unike. Këtij njeriu i mësohet që ta ndiejë se duhet të përshtatet me një tip njerëzimi normal apo ideal qoftë, por që gjithsesi na qenka ai i së ardhmes, se duhet të kthehet në një vegël të makinerisë, në një tullë të ngrehinës mes miliona tullave të nxjerra rreptësisht të njëllojta me të. Nuk do të doja të shprehesha mbi vlerën morale të kësaj kërkese, por unë nuk besoj tek ajo. Të imponuarit e individëve, detyrimi i tyre qoftë dhe me qëllimet më të larta në botë, shkon ndesh me natyrën dhe nuk shpie në paqe e kthjelltësi shpirtërore, por në fanatizëm e në luftë. Në thelb, kjo kërkesë u shkon përshtat vetëm manastireve e përligjet vetëm kur ke të bësh me murgj apo njerëz, të cilët kanë hyrë lirisht nëpër urdhra fetarë. Megjithatë, nuk besoj që kjo kërkesë, rrjedhojë e një mode të caktuar, të përbëjë rrezik të njëmendtë për ty. Po vë re se letra ime, më shumë se një letre, po i ngjan një kumtese. Ndaj do ta shumëfishoj. Po e solli rasti, t’ua jap dhe të tjerëve ta lexojnë. Them se nuk do të kesh kundërshtime.

Përktheu :Adrian Belo

[Saawariya]

Nënës sime...

Kaq shumë kisha për të të thënë
Po mbeta larg e larg mërguar
Në këto ditë, e dashur Nënë,
Më mirë ti më ke kuptuar.

Për ty dhuratën kam menduar
Edhe punuar gjat' e gjatë,
Porse më mbet këtu, në duar.
Ti mbylle sytë këtë natë.

Por ndjej se, duke e lexuar,
Më zbutet dhimbje e kësaj zije.
Mirësia jote e patreguar
Më lidh me ty me mija fije.
Edhe çdo natë e njëjta ëndërr

Në ëndërr ti më rri kaq larg
Si më rreh zemra, ta dish!
O Nënë, Nënë, vallë s'di
Tek unë si të vish?
E njëjta ëndërr net për net!
Si më rreh zemra, ta dish!
O Nënë, Nënë, përse nuk do
Këtu, tek unë, të vish?
Në fushat

Në qiell enden retë pafund,
Në fushat fryjnë e fryjnë thëllime,
Në fushat endet e endet gjithkund
Fëmia i humbur i nënës sime.
Në rrugë era fryn gjethet e thata,
Në pemë zogu klith me vajtim,
Atje, matanë malesh të larta,
Ndodhet, diku, atdheu im.

[Saawariya]

Kënga e vdekjes së Abelit...

Dergjet mbi bar Abeli i vrarë,
Vëllai Kain e braktis e shkon.
Vjen një zog, ngjyen sqepin më parë
Në gjak, tmerrohet, fluturon.
Zogu fluturon mbi botën përreth,
Fluturimi ësht' i frikshëm, klithmë e tij të rrëqeth,
Vajton një vajtim pa mbarim:
Për Abelin e bukur, për vdekjen e tij,
Për Kainin e mbrapshtë e shpirtzi,
Për vitet e rinisë së tij pa kuptim.

Shpejt do t'ia ngulë Kaini shigjetën në gii,
Shpejt do të ndezë luftra dhe sherre ai
Në çdo fshat e qytet e çdo skaj,
Do krijojë armiq për t'i vrarë, pastaj,
Do urrejë ata dhe veten i dëshpëruar,
Do përndjekë ata dhe veten i munduar
Në çdo rrugë duke shkuar gjersa fundi të afrojë,
Çasti kur Kaini vetveten të shkatërrojë.

Zogu fluturon dhe me sqepin e përgjakur
Klith kujën e vdekjes mbi botën mbarë,
E dëgjon atë Kaini, e dëgjon Abeli i vrarë,
E dëgjojnë një mijë nën këtë qiell përhapur,
Po dhjetë mijë e më shumë s'e dëgjojnë përreth,
Për vdekjen e Abelit ata s'duan të dinë.

S'duan të dinë as për Kainë,
As për gjakun që nga shumë plagë rrjedh,
As për luftën që ishte gjer dje,
Për atë në romane sot lexojnë se ç'qe.
Për të gjithë të ngopurit, të gëzuarit,
Të fortët, të palatuarit,
Për ata s'ka Kain, as Abel, as vdekje mizore
Dhe luftën e çmojnë si kohë madhore.

Kur ky zog vajtimtar fluturon përmbi ta,
E quajnë ndjellakeq, ogurzi,
Veten e ndjejnë të fortë ata
Dhe zogun e vogël e zënë me gurë,
Gjersa të heshtë dhe të zhduket ai,
Ose ia krisin muzikës që mos dëgjohet më,
Se zëri i tij i trishtuar i bezdis gjithnjë.

Ky zog sot si askurrë
Me sqep të përgjakur vend më vend fluturon
Vajtimi tij për Abelin tejpërtej kumbon.

[Saawariya]

Në mjegull...

Sa çudi të endesh në mjegull!
Çdo gur e kaçubë në vetmi,
Asnjë dru s'i sheh drurët e tjerë,
Vetëm gjithkush rri.

Plot miq bota ime pat qenë
Kur jeta kish dritë ende;
Tani që kaq mjegull ka rënë
Asnjërin s'e shoh as më sheh.

I mençur nuk është, pa fjalë,
Ai që terrin s'kupton,
Se si fshehtësisht ngadalë
Nga gjithçka e veçon.

Sa çudi të endesh në mjegull!
Jeta bëhet vetmi.
Asnjeri nuk njeh njerëz të tjerë,
Vetëm gjithkush rri.

[Saawariya]

Natë vetmitare...

Ju, vëllezër të shpirtit tim,
Njerëz të mjerë larg dhe pranë,
Nën këtë qiell me yje pa anë
Që n'ëndërrime gjeni ngushëllim;
Ju të plakur pa një fjalë
Nëpër netë yjezbehtë,
Duarduruar mbaheni ngadalë
Dhe ruani dhe vuani vetë,
Turmë e mjerë, e gabuar,
Lundërtarë pa yll e pa fat,
Të huaj e prapë me mua bashkuar,
Ma ktheni përshëndetjen që ju jap!

[Saawariya]

Këngë Dashurie...

O ti që po ta them nuk po di
Se ç'pate bërë me mua.
Nga ditët largohem tani,
Se vetëm natën dua.

E art' është nata për mua
Si asnjë ditë pastaj.
Atje ëndërroj për një grua
Dhe flokët e verdha të saj.

Atje ëndërroj lumturinë
Që prej një vështrimi u stis
Dhe këngë dëgjoj të më vinë
Që nga i largti Paradis.

Atje shikoj retë dhe rri
Kundroj gjithë natën sa dua.
O ti që ta them nuk po di
Se ç'pate bërë me mua.

[Saawariya]

Lutje...

Kur dorën e vogël me jep dhe ajo
Kaq shumë të pathëna më thotë,
Mos pyeta vallë më të kotë:
Më dashuron apo jo?

Nuk dua që ti të më dashurosh
Po veç të të ndjej këtu, pranë,
Dhe ndonjëherë, ashtu, si mënjanë,
Dorën të më takosh.

[Saawariya]

Këngë për të dashurën në pranverën e ftohtë...

Në paradhomën e ftohtë ora troket,
Shkon tetë, nëntë, dhjetë.
S'i numëroj, po rri përgjoj
Sa ngadalë koha rëshqet.

Dhe shkojnë si erë me bor' e stuhi,
Si trumbë zogjsh në fluturim
Po se si shkojnë, s'dua ta di.
S'më dhimben gjë, s'më hynë në sy,
Se janë orë që shkojnë pa ty.

[Saawariya]

Një murg i ri në manastirin Cen

Shtëpia e babait, në jug është ajo,
Ku fryn erë deti dhe dielli ngroh.
Shpesh kujtoj atdhenë, ëndërroj për të,
Me sy të përlotur zgjohem gjithnjë.

Shokët e nuhasin e s'ma qajnë hallin.
Si e çoj me ta? Druhem mos më tallin.
Murgjrit pleq gërhasin si ca bagëti,
Veç unë, Ju Vangu, zgjuar rri dhe ngrij.

Herë herë më vjen të marr shkopin tim,
T'i lidh shpejt sandalet, të shkoj n'udhëtim,
Mijëra milje rrugë të bëj përsëri,
Të kthehem ne atdhe, të gjej lumturi.

Po kur më sheh mjeshtri si tigër në sy,
E ndiej thellë fatin që më lidh aty,
Prushin ndiej në gji e në trup ndiej akull,
Më vjen turp e dridhem e mblidhem si shakull.